Valgusenkels: oorzaken, symptomen en wat je eraan kunt doen

Een term die je vaak hoort in wachtkamers van fysiotherapeuten, kinderartsen, podologen en orthopeden is de valgus enkel. Dit verschijnsel beïnvloedt niet alleen de voet, maar het hele bewegingsapparaat. Daarom is het belangrijk om het al bij de eerste stapjes van je kind niet te onderschatten. Maar als jij zelf ook last hebt van valgus en dacht dat het te laat is om er iets aan te doen: nee, dat is het niet. 

Wat is een valgus enkel?

Een onnatuurlijke stand van de enkel zie je meestal in één oogopslag. Bij een correcte stand staat het hielbeen loodrecht op de ondergrond. Valgus betekent dat het hielbeen kantelt, preciezer: naar binnen zakt. Hoe ernstig dit is, wordt beoordeeld aan de hand van de hoek van die kanteling. Als het probleem niet wordt behandeld, kan het pijnlijk worden en tot andere blessures leiden. 

Valgus wordt vaak verward met platvoeten. Dat ontstaat door het inzakken van de voetboog. Beide verschijnselen kunnen met elkaar samenhangen, maar dat hoeft niet. In beide gevallen zijn preventie en een tijdig bezoek aan een specialist belangrijk. 

Oorzaken: 

• Psychomotorische ontwikkeling. Een gezonde ontwikkeling is al vanaf de eerste bewegingen van je baby enorm belangrijk. Denk aan een goede lichaamshouding bij het optillen van het hoofdje in buiklig, kruipen op handen en knieën, zitten en natuurlijk lopen. Als ouder is het goed om al deze fases te bekijken, je kind te observeren – en vooral: elke afwijking op tijd aan te pakken. 
• Te vroeg schoenen aantrekken. Schattige schoentjes die amper in je handpalm passen lijken een must voor elke stijlvolle baby. Maar let op: dat is niet zo. Integendeel: schoenen kunnen de voet juist eerder schaden. Zolang een kind nog niet loopt, hebben de voetjes zoveel mogelijk ruimte nodig voor gezonde groei en ontwikkeling. Idealiter laat je kleintjes helemaal op blote voeten, want zelfs sokken kunnen de beweeglijkheid van de voet en tenen beïnvloeden. Dat geldt ook voor de eerste weken van het lopen: laat je kind zo lang mogelijk op blote voeten de wereld ontdekken. 
• Problemen met spieren en gewrichten. Zwakte of verslapping van bepaalde spieren en gewrichten kan bijdragen aan een valgus enkel. Dat kan gebeuren na een blessure of botbreuk, maar let ook op spiervermoeidheid bij grote belasting van specifieke spiergroepen – vooral bij sporters die sommige spieren zwaarder belasten.
• Genetica. Wat je van je ouders meekrijgt, kun je niet beïnvloeden. Zowel de grootte als de vorm van botten kan erfelijk zijn. Als jij een valgus enkel hebt, is de kans groot dat je kinderen die ook hebben. Maar let op: ook met aangeboren ontwikkelingsafwijkingen kun je aan de slag. Bij kinderen én volwassenen. Oefeningen en actieve therapie kunnen helpen, maar dat is heel individueel en vraagt om een bezoek (eerder meerdere) aan een fysiotherapeut. 

De ontwikkeling van kindervoeten en veelvoorkomende afwijkingen of fouten

Elke ouder geniet van elke nieuwe ontwikkelingsstap van hun kind. De eerste glimlach, de eerste keer omrollen, het eerste zelfstandig zitten, kruipen – en natuurlijk lopen. In het eerste levensjaar vinden de grootste ontwikkelingsveranderingen plaats. De eerste stapjes zijn zeker een van de belangrijkste mijlpalen. Je kind gaat ineens op eigen houtje de wereld ontdekken, komt waar het wil zijn, en jij staat geen moment stil… herkenbaar. 

In de psychomotorische ontwikkeling is, nog vóór het lopen zelf, het optillen van het hoofdje in buiklig heel belangrijk. Ook een volgende stap is van grote betekenis: kruipen op handen en knieën, waarmee de romp wordt versterkt. Zo bereidt het stabilisatiesysteem zich voor op de eerste stapjes en verdere ontwikkeling.

Een verschijnsel waarbij je alert moet zijn, is ook het door kinderen geliefde W-zitten. Als je kind vaak zo zit, let dan op, corrigeer en help het afleren. In deze houding ontstaat namelijk een onnatuurlijke stand van heupen, knieën en enkels, wat kan leiden tot heuppijn, problemen met motoriek en juist ook valgusenkels en X-benen. Als ouder is het goed om bij elke zichtbare asymmetrie extra op te letten.

Een grote fout die de natuurlijke ontwikkeling kan beïnvloeden, is te veel ‘helpen’ door ouders. Of het nu gaat om hulpmiddelen zoals springstoeltjes en loopstoeltjes (ook actieve loopwagens met wieltjes), of om te vroeg neerzetten. Een halfzittende houding in een sportkinderwagen lijkt onschuldig, maar als je kleintje nog niet zelf kan zitten, is ook deze geforceerde halfzit ontwikkelingsmatig ongunstig. De interventie van een ouder zou niet verder moeten gaan dan wat het kind zelf al kan. Houd vol. Soms duurt het even, maar het komt vanzelf. 

De eerste stapjes

Wanneer een kind begint te lopen, is een valgusstand van de enkels en O-benen in de onderbenen heel normaal. Schrik niet, dat is gebruikelijk. Rond het derde levensjaar corrigeert die stand zich vaak. Artsen zeggen dan ook vaak: wacht tot drie jaar en dan kijken we verder. Maar als je iets niet vertrouwt of de afwijking duidelijk is, wacht dan niet en ga liever meteen naar een specialist. Afwijkingen van de natuurlijke ontwikkeling zijn al na een halfjaar lopen te herkennen.

Een klassieke ‘voorbeeldfout’ van ouders is het lopen aan de handjes. Als je je kind toch moet helpen, houd het dan onder de schouders vast. Idealiter laat je je kind de wereld op eigen tempo ontdekken. Kinderen vinden hun weg: langs de muur, langs de tafel, langs meubels of met een speeltje in de hand dat als stabilisator kan dienen.

Wat kunnen ouders dan doen? Genieten van elke volgende stap en in de gaten houden of er afwijkingen ontstaan. Als je ergens over twijfelt, ga dan naar een kinderfysiotherapeut. Liever een bezoek extra dan iets onderschatten.

Valgus enkel: wat kun je eraan doen?

Ga naar een specialist, dat is de basis bij elke klacht. Daar zijn specialisten voor. Een fysiotherapeut kan je gerichte oefeningen adviseren die helpen de spieren van de benen te versterken en zo de algehele stabiliteit van het gewricht te verbeteren. Een andere optie zijn op maat gemaakte orthopedische inlegzolen, die helpen de stand van de hiel te verbeteren en actief de spieren aanspreken die versterkt moeten worden. Een goede schoen moet namelijk goed aansluiten bij de hiel. Ondersteuning van de hielkap – het achterste deel van de schoen dat de hiel omsluit – is belangrijk voor een goede manier van lopen. Let op: dit is niet hetzelfde als enkelondersteuning; die is niet nodig.

Tot slot: observeer je kinderen en ondersteun hun natuurlijke ontwikkeling. Laat ze de wereld op hun eigen manier en op hun eigen voeten ontdekken. Ze belonen je met eindeloze blijdschap en de allerliefste glimlach. Zie je afwijkingen of klopt er iets niet, wacht dan niet en maak een afspraak bij een specialist.
En als valgus jou zelf dwarszit, geldt hetzelfde. Een bezoek aan de fysiotherapeut, regelmatig oefenen en de juiste schoenen kunnen echt veel verschil maken. Het is nooit te laat. 

En weet je wat? Probeer het eens op blote voeten. :-)

Dit artikel is gemaakt in samenwerking met fysiotherapeut Edita Prošková, met wie we over dit onderwerp een PODCAST: Valgusenkels en X-knieën hebben opgenomen.

Wat kan je over dit onderwerp ook nog interesseren?

• PODCAST: Bc. Edita Prošková: Scheve grote teen (hallux valgus)
• Waarom kiezen voor barefoot schoenen, en hoe kies en draag je ze?
• Gids voor het kiezen van barefoot schoenen voor kinderen: van slofjes tot allrounders
• Voor een gezonde voetontwikkeling – van geboorte tot zelfstandig lopen